Wouter Plevier in gesprek, ontspannen zittend, bij het artikel over vitaliteitsprogramma

Waarom vitaliteitsprogramma's zelden werken, en wat wel

Waarom je beste mensen moe blijven ondanks fruit en workshops, en hoe je vitaliteit in het werk zelf legt.

Waarom werken vitaliteitsprogramma's vaak niet?

Een vitaliteitsprogramma is een pakket maatregelen waarmee een organisatie de energie en gezondheid van medewerkers wil vergroten, zoals fruit, sport en workshops over slaap of voeding. Zulke programma's staan meestal naast het werk, waardoor de draaglast gelijk blijft. Innerspective (Wouter Plevier) legt vitaliteit vanuit Amplitief Leiderschap in het werk zelf: taken verschuiven naar kerntalenten en elke maand een kort gesprek over wat energie geeft en kost.

Je beste mensen zijn vrijdagmiddag het meest moe. Dat zie ik al ruim 27 jaar terug in organisaties, en het verandert niet door een fruitschaal, een stoelmassage of een workshop over slapen. Toch beginnen de meeste vitaliteitsprogramma's precies daar. Goed bedoeld, netjes uitgerold, en een jaar later is het team net zo moe als daarvoor.

Een klant van mij had het allemaal: een pingpongtafel, flexibele werktijden, borrels op vrijdagmiddag. En toch hing er geen energie in het team en zag ik weinig blije gezichten. Zo'n verhaal hoor ik vaker dan je denkt. Hieronder haal ik drie misverstanden over vitaliteit uit elkaar, en laat ik zien wat in de praktijk wel werkt.

Misverstand 1: een vitaliteitsprogramma hoort naast het werk

Bijna elk vitaliteitsprogramma dat ik tegenkom, werkt aan de rand. Fruit, een sportabonnement, een lunchwandeling, een webinar over slaap. Daar is niets mis mee. Ik geef zelf al jaren tips over slaap, beweging en voeding, en ze helpen. Alleen herstellen ze wat het werk eerst heeft leeggehaald.

Ik leg het vaak uit met twee woorden: draaglast en draagkracht. Draaglast is wat er op je bord ligt, de taken, de verantwoordelijkheden, de druk. Draagkracht is waarmee je het draagt: je talenten, je vermogens en de mensen om je heen. Fruit en workshops proberen de draagkracht op te pompen met rust en gezonde gewoontes, terwijl de draaglast precies hetzelfde blijft. Elke maandag begint het leeglopen opnieuw.

Rust herstelt wel. Maar rust geeft je geen energie terug. Energie komt uit werk waarin je vergeet op de klok te kijken. Werk waarin je goed bent, waarin anderen dat zien en waar je blij van wordt. Dat is je kerntalent, en het is de enige bron die niet leegloopt.

De onderzoekers die de term amplitie introduceerden, zetten het naast curatie en preventie. Curatie repareert wie is uitgevallen. Preventie probeert uitval te voorkomen. Amplitie versterkt wat mensen overeind houdt, bij iedereen, ook bij wie het nog goed lijkt te gaan. De meeste vitaliteitsprogramma's zijn preventie in een vrolijke verpakking. Nuttig, maar ze raken de bron nauwelijks.

Misverstand 2: moe zijn komt door te veel uren

Wie moe is, werkt te hard. Dat is de aanname achter veel vitaliteitsbeleid. In mijn praktijk klopt hij zelden. Wat mensen uitput, is meestal wat er in die uren zit.

Er is talent waar je energie van krijgt. Je doet het, de tijd vliegt en je wordt er scherper van. Dat is een kerntalent. En er is talent waar je goed in bent, maar dat je leegtrekt als je het te lang doet. Je levert het netjes af en niemand ziet dat het je iets kost. Behalve jijzelf, om vijf uur op vrijdag. Dat noem ik een ondersteunend talent.

Organisaties belonen mensen vaak voor dat tweede. "Jij bent zo goed in die rapportages, doe jij ze maar." Zo bouw je stap voor stap een team dat competent is en op is. Gemiddeld werken mensen maar 37% vanuit hun talenten. En terwijl 74% tevreden is met zijn werk, is gemiddeld maar 13% bevlogen en actief betrokken. Tevreden en leeg gaan prima samen.

Ik vroeg een directeur eens welke taak die week in flow voorbij was gevlogen. Hij dacht lang na. "Eerlijk? Geen idee. Ik weet alléén welke me leegtrokken." Met discipline of slaap had dat weinig te maken. Zijn agenda was volledig ingericht rond wat moest. Een sportabonnement verandert daar niets aan. Hoe je scherp krijgt waar die energie dan wel zit, lees je in kerntalenten ontdekken.

Misverstand 3: vitaliteit is ieders eigen verantwoordelijkheid

Een vitaliteitsprogramma legt het initiatief bij de medewerker. Schrijf je in, doe mee, zorg goed voor jezelf. De leidinggevende blijft ondertussen buiten beeld. En juist daar zit de grootste hefboom.

Stress springt over. Onderzoek van het Max Planck Instituut (Engert e.a., 2014) liet zien dat alleen al het zien van iemand onder druk het stresshormoon van toeschouwers liet stijgen, en sterker naarmate ze die persoon beter kenden. Denk aan je eigen team. Je mensen komen binnen met hun eigen zorgen van thuis en van het journaal. En dan kijken ze naar jou. Gehaast. Kortaf. Nog even snel. Ik betrap mezelf er ook op. Gelukkig werkt het twee kanten op, want rust springt ook over. Jij bent niet de thermometer van je team, jij bent de thermostaat.

Daaronder zit nog een laag. Bijna iedereen is opgegroeid met de rode stift. Wat fout was, werd omcirkeld. Wat goed was? Stilte. Bij veel leidinggevenden ligt die stift nog steeds op het bureau. Ze registreren wat misgaat, bouwen verbeterplannen op zwaktes en sturen strak. Het effect is precies wat ze willen voorkomen. Mensen durven geen fouten meer te maken, nemen geen initiatief en leveren half aan, want er wordt toch wel iets op aangemerkt. Dat kost bakken energie, aan beide kanten van het bureau.

Een leidinggevende zei me vlak voor de zomer: "Ik zie dat m'n mensen moe zijn. En eerlijk? Ikzelf ook." Op dat moment begint het echte werk. Bij UWV zagen we leiders in acht weken gaan van nachtwerk naar kalm leiderschap. Wil je de vitaliteit van medewerkers verbeteren, begin dan bij de energie van wie ze leidt.

Zo leg je vitaliteit in het werk zelf

Wat werkt voor vitaliteit op het werk, is kleiner dan een programma. Je hebt geen reorganisatie nodig om te beginnen. Wel een leider die het gesprek aangaat en het werk durft te verschuiven.

Begin deze week bij jezelf. Noteer vijf werkdagen lang elk moment waarop de tijd voorbijvloog. Kijk naar wat energie gaf, ongeacht wat af moest, en noteer ook wat je leegtrok. Na een week zie je een patroon. Wat veel energie kost, is je ondersteunend talent of je niet-talent: daar wil je minder van. Wat energie geeft en je gefocust maakt, is je kerntalent. Stel jezelf dan één vraag: hoe organiseer ik volgende week één uur méér van dat werk? Eén uur. Dat is een begin.

Stel daarna in je eerstvolgende werkoverleg of bila je mensen deze vraag: "Welk stuk van je werk zou je gratis doen, en welk stuk kost je energie ook al kun je het prima?" Verschuif per persoon één taak. Eén eruit, één erin, het liefst geruild met een collega voor wie het wel een kerntalent is. Klein. Maar keer een heel team en een heel jaar heb je een ander team.

Bouw er een ritme omheen. Twee vragen, elke maand: wat gaf je energie, en waar liep je op leeg? Kort en voorspelbaar, en scherper dan elk formulier. Hoe je dat gesprek voert, lees je in het ontwikkelgesprek met twee vragen. En toets je eigen invloed na elk overleg: verlaten mensen de ruimte met meer of minder energie dan ze binnenkwamen?

Vitaliteit is trouwens geen optelsom. Ik kijk altijd naar vijf levensvragen. Wat is je levensdoel, en geef je het actief vorm? Wat is je belangrijkste talent, en laat je het elke dag zien? Word je genoeg geïnspireerd door wat je doet? Heb je de routine gevonden die past bij je levensfase? En hoe vitaal voel je je? Die vijf vermenigvuldigen elkaar. Scoor je op één ervan laag, dan trekt die de rest mee omlaag. Daarom helpt een sportabonnement weinig als iemand zijn missie kwijt is. Wil je weten waar jij staat, doe dan de gratis scan Levensbalans en missie. Je ziet welke van de vijf jouw energie nu het meest bepaalt.

Het credo achter SLiM! is doen. Wil je energie in je team, doe dan dingen die energie geven. Weten hoe het moet, verandert nog niets. Het vitaliteitsprogramma mag blijven, de fruitschaal ook. De echte winst zit in het werk van maandagochtend, en in de leider die durft te vragen wat dat werk met mensen doet.

Lees hoe dit past in talentontwikkeling en vitaliteit, en waarom energie ook de reden is dat je beste mensen vertrekken in toptalent behouden.

Eén vraag om mee te nemen: wie in jouw team is elke vrijdagmiddag op, terwijl je eigenlijk precies weet welke taak dat veroorzaakt?

Veelgestelde vragen over vitaliteitsprogramma

Waarom werken vitaliteitsprogramma's vaak niet?
Omdat ze naast het werk staan. Fruit, sport en workshops compenseren voor werk dat energie kost. Zolang dat werk gelijk blijft, verandert de energiebalans van mensen ook niet, en begint het leeglopen elke maandag opnieuw.

Wat werkt wel voor vitaliteit op het werk?
Werk herverdelen rond kerntalenten en er een vast gespreksritme omheen bouwen. Wie vaker doet waar hij van nature goed in is en energie van krijgt, loopt minder snel leeg. Rust herstelt, maar energie komt uit het werk zelf.

Waar begin je als leidinggevende?
Met één vraag aan elk teamlid: welk stuk van je werk geeft je energie, en welk stuk kost je energie ook al kun je het prima? Verschuif daarna per persoon één taak, het liefst geruild met een collega voor wie het wel een kerntalent is.

Wat is het verschil tussen draaglast en draagkracht?
Draaglast is wat er op je bord ligt: taken, verantwoordelijkheden en druk. Draagkracht is waarmee je het draagt: je talenten, je vermogens en de mensen om je heen. De meeste programma's werken aan de draagkracht en laten de draaglast ongemoeid.

Moet je je vitaliteitsprogramma dan stoppen?
Nee. Tips over slaap, beweging en voeding helpen, en de fruitschaal mag blijven. Alleen zit de grootste winst in het werk zelf en in de leidinggevende die vraagt wat dat werk met mensen doet. Zie het programma als aanvulling op het werk aan de bron.

Verder lezen

Waar lekt jouw energie weg?

De gratis scan Levensbalans en missie laat zien welke van de vijf levensvragen jouw energie nu het meest bepaalt. Zo weet je waar je begint, eerst bij jezelf en daarna bij je team.