Portret van Wouter Plevier, bij het artikel over positieve psychologie

Van preventie naar amplitie: wat de positieve psychologie leert over leidinggeven

Vier onderzoekslijnen uit de positieve psychologie, vertaald naar wat je als leider deze week anders doet in je overleg, je gesprekken en je agenda.

Wat is positieve psychologie?

Positieve psychologie is de tak van de psychologie die onderzoekt wat mensen en teams laat floreren, naast wat er misgaat. Voor leiders gaat het vooral om vier onderzoekslijnen: positieve emoties verbreden het denken, motivatie groeit met autonomie, competentie en verbondenheid, en hulpbronnen voeden bevlogenheid. Innerspective (Wouter Plevier) vertaalt dit vanuit Amplitief Leiderschap naar amplitie: elke week versterken wat al werkt.

Beste leider, wanneer was jouw team voor het laatst op zijn best?

Een tijd geleden zat ik bij een managementteam dat al maanden worstelde met "gebrek aan eigenaarschap". De directeur somde op wat er allemaal niet werkte, en dat lijstje was lang. Ik stelde één andere vraag, rechtstreeks uit de positieve psychologie: wanneer ging het wél goed? Het werd stil. Toen kwamen de verhalen. Over dat ene project waar iedereen vanzelf opstond. Over die collega die het hele team meetrok, zonder dat iemand het hem had gevraagd. Het eigenaarschap was er allang. Alleen had nog niemand ernaar gevraagd.

Dat moment laat zien wat positieve psychologie voor leiders betekent. Het is onderzoek naar wat mensen laat floreren, met directe gevolgen voor hoe je een overleg opent, een gesprek voert en je agenda vult. In 2009 schreven de Utrechtse onderzoekers Else Ouweneel, Wilmar Schaufeli en Pascale Le Blanc er een artikel over met de titel die ook boven dit stuk staat: "Van preventie naar amplitie". Wat amplitie is en hoe het verschilt van preventie en curatie, lees je in wat is amplitie. Hier ga ik een laag dieper: wat zegt het onderzoek precies, en wat doe je er als leider morgen mee?

Waar de positieve psychologie vandaan komt

Lange tijd was de psychologie vooral een herstelvak. Wat is er mis, en hoe krijgen we het weer op nul? Martin Seligman, grondlegger van het vakgebied, riep eind jaren negentig zijn vakgenoten op om ook te onderzoeken wat mensen laat groeien. De arbeids- en organisatiepsychologie volgde. Ouweneel, Schaufeli en Le Blanc stelden dat interventies op het werk zich decennialang op schade richtten, en dat er een derde soort bij moest: interventies voor mensen die al goed functioneren.

Kijk naar je eigen organisatie. Verzuimbeleid, een vertrouwenspersoon, een verbetertraject voor wie achterblijft. Allemaal nodig, en allemaal gericht op nul. Gemiddeld is 74 procent van de werknemers tevreden, terwijl 13 procent bevlogen en actief betrokken is. Tussen die twee getallen zit het werk van een leider. Preventie zorgt dat mensen niet afhaken. Bevlogenheid vraagt dat je actief iets toevoegt, elke week, ook bij de mensen die het al prima doen.

Misverstand 1: positieve psychologie is positief denken

Dit is het hardnekkigste misverstand. Barbara Fredrickson publiceerde in 2001 haar broaden-and-build-theorie. Haar punt: negatieve emoties vernauwen je blik tot een paar bekende reacties, vechten of vluchten. Positieve emoties zoals interesse, plezier en trots verbreden juist wat je denkt en doet. Over langere tijd bouwen die momenten blijvende hulpbronnen op, zoals relaties, vaardigheden en veerkracht.

Fredrickson zegt nergens dat je problemen moet wegpraten. Ze laat zien dat de stemming waarin een team een probleem aanpakt, bepaalt hoeveel oplossingen het ziet. Een MT dat begint met de lijst van wat misgaat, kijkt daarna door een rietje. Daarom werkte die ene vraag bij dat MT. De verhalen over waar ze op hun best waren, gaven ruimte om daarna wél over eigenaarschap te praten.

Ik merkte het deze zomer bij mezelf. Ik modelleerde Hans Schuurmans, iemand die zijn dag bewust begint vanuit de stemming die hij kiest. Zijn stemgebruik, de manier waarop hij de dag inkadert, zijn lichaamstaal vóór het eerste gesprek. Na een paar weken stond ik elke dag zonnig op. Klanten merkten het. Kleine interne keuze, andere energie, andere uitkomst. Positieve emotie werkt als input vooraf. Wie wacht tot het resultaat er is om zich goed te voelen, is te laat.

Amplitie vraagt ook moed. Een directeur belde me eens: "Wouter, ik weet wat ik moet doen. Maar ik durf het niet." Zijn rechterhand zat al twee jaar niet meer op zijn plek, iedereen zag het, en het gesprek schoof al twaalf maanden door. Dat uitstel betaalt het hele team, in motivatie en vertrouwen. Versterken werkt slecht in een kamer waar iedereen om een olifant heen loopt. Het eerlijke gesprek hoort erbij, en dat lukt alleen als er psychologische veiligheid op de werkvloer is.

Misverstand 2: motivatie moet je aanjagen

Edward Deci en Richard Ryan lieten met hun zelfdeterminatietheorie in 1985 al zien dat motivatie groeit als drie basisbehoeften vervuld zijn: autonomie, competentie en verbondenheid. Hun onderzoek laat ook de keerzijde zien. Een omgeving die vooral controleert, met strak toezicht, druk en beloningen als drukmiddel, ondergraaft de motivatie die van binnenuit komt. Mensen gaan dan uitvoeren. En wachten.

Jaren geleden werkte ik met een team waar de sfeer stroperig was. Veel praten over de inhoud, veel klagen, weinig echte verbinding. De leidinggevenden waren vooral aan het zenden. Wat het losmaakte, was verrassend klein. Ze stopten met zenden, stelden oplossingsgerichte vragen en gingen daarna echt luisteren. Er kwam lucht in het team, er kwam energie, en mensen pakten weer zelf eigenaarschap.

De theorie verklaart waarom. Een goede vraag geeft de ander ruimte, laat zien dat je vertrouwt op wat hij kan en maakt contact. Alle drie de basisbehoeften in één zin. Ik ben zelf heel goed in antwoorden geven, dus ik weet hoe lastig het is om na een vraag je mond te houden. Siete Hamminga (Robin Radar) vertelde in de vodcast Plevier & De Inspirerende Leiders over zijn vaste afspraak: wie met een probleem komt, brengt twee oplossingen mee en kiest er zelf één. Dat is zelfdeterminatie op de schaal van een dinsdagmiddag. Hoe je zo werk overdraagt zonder grip te verliezen, staat in delegeren zonder loslaten.

Misverstand 3: bevlogenheid zit in iemands karakter

Wilmar Schaufeli en Arnold Bakker beschrijven bevlogenheid als een toestand met drie kenmerken: vitaliteit, toewijding en absorptie. Je hebt energie en zet door, je werk doet ertoe, en je gaat erin op. In het Job Demands-Resources-model van Bakker en Evangelia Demerouti komt daar het mechanisme bij. Hulpbronnen zoals autonomie, steun, feedback en ontwikkelkansen voeden bevlogenheid. Eisen zonder hulpbronnen leiden op den duur naar uitputting.

Dat is goed nieuws voor een leider. Aan de werkdruk kun je vaak weinig doen. Aan de hulpbronnen des te meer: je feedback, je steun, de ruimte die je geeft en het werk dat je bij iemands talent legt. Gemiddeld werken mensen voor 37 procent vanuit hun talenten. Daar ligt de grootste hulpbron die bijna niemand benut.

Ik werkte met een team in de financiële sector waar alles "net niet" voelde. Hoge werkdruk, veel overleg, weinig flow. We gingen terug naar hun kern. Waar zit jullie natuurlijke energie? Wat gaat moeiteloos goed? We draaiden de volgorde om en keken eerst naar wat al vonkte. Binnen drie maanden stegen hun resultaten én hun energie. De grootste verandering zat in het ritme: elke week talenten activeren. Hoe je die talenten scherp krijgt, lees je in kerntalenten ontdekken.

Daarom is bevlogenheid de eerste pijler van Amplitief Leiderschap. Ze is de brandstof die goed werk mogelijk maakt. Wie haar ziet als beloning voor goed werk, wacht te lang. Wil je bevlogenheid vergroten en ook zien of het werkt, lees dan bevlogenheid meten en vergroten.

Zo pas je positieve psychologie op het werk deze week toe

Albert Bandura liet zien dat de sterkste bron van vertrouwen in je eigen kunnen de succeservaring is: iets zelf zien lukken. Daarom begin je klein. Vier acties, één per onderzoekslijn.

Open maandag je overleg met de vraag waar jullie de afgelopen tijd op je best waren. Vraag bij elk verhaal door op de mens: wie deed wat, en wat zegt dat over wie diegene is? Dat is Fredrickson in tien minuten.

Houd bij de eerstvolgende vraag van een medewerker je antwoord vast. Vraag eerst: "Wat heb je zelf al bedacht?" En daarna: "Wat zou je kiezen als ik er niet was?" Wacht rustig af wat er komt. Dat is Deci en Ryan in twee zinnen.

Vervang in je één-op-één "hoe gaat het?" door "wat geeft je nu energie in je werk, en waar loop je op leeg?" Schrijf na afloop op welke hulpbron jij kunt toevoegen. Dat is het JD-R-model op een post-it.

Zeg vrijdag tegen één collega wat je hem of haar goed zag doen, met naam en moment erbij. Het kost je vijf minuten en het blijft bij de ander vaak weken hangen. Zo organiseer je een succeservaring.

En begin bij jezelf, want je team spiegelt jouw energie. De gratis scan Levensbalans en missie helpt je scherp te krijgen hoe jouw balans er nu voor staat en waar je energie naartoe wil. Hoe dit past in het grotere geheel, lees je op de pagina over inspirerend en amplitief leiderschap.

Dat MT met zijn lange lijst van wat niet werkte, had geen nieuw team nodig. Het had een andere eerste vraag nodig.

Eén vraag om mee te nemen: wanneer was jouw team voor het laatst op zijn best, en weet iedereen dat nog?

Veelgestelde vragen over positieve psychologie

Wat is positieve psychologie?
Positieve psychologie is de tak van de psychologie die onderzoekt wat mensen en teams laat floreren, naast wat er misgaat. Martin Seligman geldt als grondlegger. De toepassing ervan in organisaties heet amplitie: versterken wat al werkt, ook bij mensen die het al goed doen.

Wat leert de positieve psychologie een leider?
Positieve emoties verbreden het denken van je team (Fredrickson). Motivatie groeit als mensen autonomie, competentie en verbondenheid ervaren (Deci en Ryan). En bevlogenheid wordt gevoed door hulpbronnen zoals steun, feedback en ruimte, die jij als leider grotendeels zelf regelt (Bakker en Demerouti).

Is positieve psychologie hetzelfde als positief denken?
Nee. Positieve psychologie praat problemen niet weg. Fredrickson laat zien dat de stemming waarin een team een probleem aanpakt, bepaalt hoeveel oplossingen het ziet. Het eerlijke gesprek over wat niet werkt hoort er gewoon bij, en lukt beter in een team dat ook weet waar het op zijn best is.

Wat is het verschil tussen preventie en amplitie?
Preventie zorgt dat mensen niet uitvallen of afhaken, en richt zich dus op nul. Amplitie voegt iets toe bij mensen die al goed functioneren, zodat ze bevlogen raken. De term komt uit een artikel uit 2009 van de Utrechtse onderzoekers Ouweneel, Schaufeli en Le Blanc.

Hoe pas je positieve psychologie toe in je team?
Open je volgende overleg met de vraag wanneer het team de afgelopen tijd op zijn best was. Beantwoord een vraag van een medewerker eerst met "Wat heb je zelf al bedacht?" En vraag in je één-op-één wat iemand energie geeft en waar hij op leegloopt.

Verder lezen

Begin bij je eigen energie

De gratis scan Levensbalans en missie laat zien hoe jouw balans er nu voor staat en waar je energie naartoe wil. Je team spiegelt jouw energie, dus daar begint het toepassen van positieve psychologie.