Wouter Plevier in gesprek, ontspannen zittend, bij het artikel over verandermoeheid doorbreken

Verandermoeheid doorbreken: beginnen als het vorige traject is doodgebloed

Waarom je na een mislukt traject niet opnieuw begint met een nieuw programma, en hoe je het vorige eerst eerlijk afrondt.

Wat is verandermoeheid?

Verandermoeheid is de vermoeidheid van mensen die eerder energie in een verandering staken en zagen dat die stil werd. Je doorbreekt haar door het vorige traject eerst hardop af te ronden, te bouwen op wat ervan bleef staan en te starten met één gedrag in een vast weekritme. Innerspective (Wouter Plevier) pakt dit aan vanuit Amplitief Leiderschap: het MT draagt dat ritme zelf, met een go/no-go tussen elke fase.

Verandermoeheid doorbreken begint bij een moment dat je kent. Je kondigt een nieuw verandertraject aan en je ziet het gebeuren voordat je bij de tweede slide bent. Armen over elkaar. Een blik naar de buurman. En iemand achterin zegt hardop wat de halve zaal denkt: "Dit hebben we in 2019 ook al geprobeerd."

Dat is verandermoeheid. Ik kom het sinds 1999 tegen in bijna elke organisatie die bij ons aanklopt voor een cultuurtraject. Het vorige traject is stilletjes doodgebloed, iedereen weet het nog, en niemand heeft het ooit hardop begraven. Wie dat wil veranderen, moet eerst dat graf durven aanwijzen. Wie gewoon opnieuw begint, bouwt op een kerkhof.

Drie misverstanden houden dat in stand. Ik haal ze hieronder uit elkaar, en daarna lees je wat je deze week al anders kunt doen.

Misverstand 1: verandermoeheid betekent dat mensen niet meer willen

Na een mislukt verandertraject hoor ik in het MT bijna altijd dezelfde diagnose. De mensen zijn cynisch geworden. Ze willen niet meer. We moeten ze opnieuw enthousiast maken. Verandermoeheid bij medewerkers wordt dan gelezen als onwil.

Kijk eens goed wie er het hardst roept dat het toch niks wordt. Dat zijn zelden de mensen die het vorige traject lieten lopen. Het zijn de mensen die er destijds avonden in staken, in de werkgroep zaten en de nieuwe werkwijze als eersten probeerden. Ik zie keer op keer dat de meest betrokken mensen in een team de meeste weerstand bieden. Bij verandermoeheid geldt dat dubbel. Dat cynisme bij medewerkers is teleurgestelde betrokkenheid. Het werk deed hen iets, en ze zagen hun inzet verdampen. Hoe je die betrokkenheid weer zichtbaar maakt, lees je in bevlogenheid meten en vergroten.

Mensen haken af omdat het systeem om hen heen hun bijdrage niet ziet. Wie de vorige keer zijn nek uitstak en daarna nooit meer hoorde wat ermee gebeurde, trekt één logische conclusie: de volgende keer wacht ik af. Precies dat heeft de organisatie hem geleerd.

En wat doet een MT dan vaak? Strakker sturen, meer controleren, of iedereen naar een training sturen. Daarmee bevestig je de les nog een keer.

Verschuif dus de vraag. "Wat mankeert deze mensen?" levert je niets op. "Wat heeft ons systeem hun de vorige keer geleerd?" levert je een kaart op van alles wat je dit keer anders moet doen. Hoe je die signalen per groep leest, staat in het artikel over weerstand bij verandering als informatie.

Misverstand 2: een nieuwe naam geeft een frisse start

Ik zat bij een MT met een agenda van elf punten. Tien over de operatie, strategie als laatste. Om kwart voor vijf zei de CEO: "Strategie schuiven we door naar volgende keer." Iedereen knikte. Niemand keek op. Ze wisten allemaal dat dit elke keer gebeurde.

Na een tijdje komt dan de oplossing. Herijking van de strategie. Een nieuw organogram. Nieuwe teamnamen, nieuwe rapportagelijnen. Een jaar later branden dezelfde brandjes, met andere namen erboven. Want het probleem zat in wat de leiders zelf elke dag deden, en dat bleef hetzelfde.

Voor de organisatie is een nieuwe naam het zoveelste plan. Mensen worden er niet meer door geraakt, omdat ze het patroon al kennen: groot begin, mooie sessie, stilte.

Een frisse start begint daarom bij wat er van het vorige traject wél is blijven staan. Dat is altijd iets. Een overleg dat korter werd. Een team dat de wekelijkse check-in volhield terwijl de rest stopte. Een paar mensen die de nieuwe werkwijze gewoon zijn blijven gebruiken.

Een MT dat ik begeleidde, worstelde al maanden met "gebrek aan eigenaarschap". De directeur somde op wat er allemaal niet werkte, en dat lijstje was lang. Ik stelde één andere vraag: wanneer ging het wél goed? Het werd stil. Toen kwamen de verhalen los, over dat ene project waar iedereen vanzelf opstond en over die collega die het hele team meetrok zonder dat iemand hem dat vroeg. Het eigenaarschap was er allang. Alleen had nog niemand ernaar gevraagd.

Dat is amplitie: versterken wat al werkt, in plaats van repareren wat misging. Na een doodgebloed traject is dat ook de enige plek waar nog energie zit.

Misverstand 3: het vorige traject strandde op de werkvloer

Dit misverstand ken ik van binnenuit. In een cultuurtraject heb ik zelf anderhalf jaar het ritme gedragen. Ik stuurde de herinneringen, deed de opvolging en bewaakte de agenda. Het MT voelde de pijn van niet-nagekomen afspraken daardoor nooit, want die ving ik op. Mijn les: wie het ritme draagt, is eigenaar. En dat was ik, terwijl het hun verandering was.

Sindsdien stuur ik vanaf fase twee geen herinneringen meer over huiswerk. Als niemand het ophaalt, is dat de data.

Bij elke fase-overgang in een traject stel ik nu twee vragen aan het MT. Wie van jullie bewaakte deze fase zonder dat ik erom vroeg? En wat gebeurde er toen iemand een afspraak niet nakwam? Is het antwoord "Wouter" of "niets", dan is het een no-go. Dan gaan we niet door naar de volgende fase, hoe mooi de planning ook is. In ons verandermodel zit tussen elke fase zo'n go/no-go, en de zwakste schakel bepaalt waar je werkelijk staat.

Stel die twee vragen nu eens achteraf over jullie vorige traject. Wie bewaakte het ritme? Vaak was dat de projectleider, HR of het externe bureau. En wat gebeurde er als iemand zijn afspraak liet liggen? Vaak niets. Dan weet je waar het traject is doodgebloed: aan de MT-tafel. Daar ligt meestal ook het antwoord op de vraag waarom verandertrajecten mislukken. Waarom trajecten op die plek terugveren, lees je in cultuurverandering die blijft.

Verandermoeheid doorbreken: zo begin je deze week

Verandermoeheid doorbreken lukt niet met een nieuw programma. Doe deze vier dingen, in deze volgorde.

Begraaf eerst het vorige traject, hardop. Zet het op de agenda van het eerstvolgende MT, met een uur de tijd. Wat beloofden we? Wat is ervan over? En wie van ons liet het lopen? Daarna vertelt de CEO dat aan de organisatie, in eigen woorden en zonder slides. Erken de teleurstelling voordat je iets nieuws aankondigt. Mensen volgen pas als ze zich gehoord voelen.

Haal daarna de sceptici aan tafel. Een directrice die ik begeleidde, had vier mensen die hun hakken in het zand zetten. Ze was er klaar mee: "Ik ga ze gewoon vervangen." Daar lasten we eerst een pauze in. Wat zij als blokkade zag, zag ik als goud. Zoek ook de informele leiders: de mensen zonder managementfunctie naar wie het meest geluisterd wordt. Nodig ze uit voor koffie, zonder agenda, en luister. Geef de luidste criticus daarna een rol in de uitvoering. Zo wordt verzet eigenaarschap.

Kies dan één gedrag en één ritueel. Bij een team dat "meer eigenaarschap" wilde, stopten we met praten over eigenaarschap. De leider nam in de maandagstart geen enkel besluit meer, hij stelde alleen nog vragen. De eerste week was ongemakkelijk. Binnen een maand namen mensen besluiten die eerst op zijn bureau bleven liggen. Na een doodgebloed traject heb je precies dat nodig: een kleine eerste ervaring die mensen zelf voelen, in plaats van een groot plan dat ze al kennen. Siete Hamminga (Robin Radar) en Maarten Poels (VP&A Groep) vertelden in de vodcast Plevier & De Inspirerende Leiders hoe zij dat versterken: ze belonen initiatief boven volgzaamheid. Wie met een probleem komt, brengt twee oplossingen en een eigen voorkeur mee.

Leg tot slot het ritme bij het MT. Eigenaarschap in het MT ontstaat pas als de leiding het ritme zelf draagt. Spreek af wie van het MT het gedrag wekelijks bewaakt, en zet de datum van de eerste go/no-go nu al in de agenda, met de twee vragen erbij. Geen adviseur, geen HR, geen projectbureau. Wil je eerst weten of je MT de ruimte heeft om dat ritme te dragen? Doe de Organisatie Focus Scan. In acht minuten zie je waar de tijd van je MT heen gaat, en hoeveel daarvan nog over is voor verandering.

Hoe deze stappen in de volledige aanpak passen, van nulmeting tot borging, lees je in het complete stappenplan voor organisatiecultuur veranderen. Wil je zien of het nieuwe gedrag echt landt, kijk dan hoe je organisatiecultuur meet in korte metingen elke zes weken.

Eén vraag om mee te nemen: wie in jouw organisatie heeft het vorige traject het langst volgehouden, en heeft iemand die persoon ooit verteld wat het opleverde?

Veelgestelde vragen over verandermoeheid doorbreken

Wat is verandermoeheid?
Verandermoeheid is de vermoeidheid van mensen die eerder energie in een verandering staken en zagen dat die stil werd. Ze zijn moe van beloftes die niemand afmaakte, en wachten de volgende keer daarom af. Vaak zijn het juist de meest betrokken mensen.

Hoe doorbreek je verandermoeheid?
Rond het vorige traject eerst hardop af en begin bij wat ervan bleef staan. Start daarna met één gedrag in een vast weekritme dat het MT zelf draagt, met een go/no-go tussen elke fase. Haal de sceptici en de informele leiders vroeg aan tafel.

Waarom strandt een nieuw traject na een mislukt traject zo vaak?
Omdat het dezelfde fout herhaalt: het ritme ligt bij een projectleider, HR of een extern bureau. Zonder eigenaar in de top veert elk traject terug naar het oude gedrag. Een nieuwe naam of een nieuw organogram verandert daar niets aan.

Wat doe je met medewerkers die cynisch zijn over verandering?
Lees hun cynisme als teleurgestelde betrokkenheid. Nodig de luidste criticus uit, erken de zorg en geef hem daarna een rol in de uitvoering. Zo wordt verzet eigenaarschap, en hoor je meteen wat er de vorige keer misging.

Verder lezen

Heeft je MT ruimte voor verandering?

De gratis Organisatie Focus Scan laat in 14 vragen en 8 minuten zien waar de tijd van je MT heen gaat. Je ziet hoeveel ruimte er nog over is om een nieuw ritme te dragen, voordat je opnieuw begint.