Wat is situationeel leidinggeven?
Situationeel leidinggeven is leidinggeven waarbij je je stijl afstemt op wat een medewerker bij een specifieke taak nodig heeft: instrueren, coachen, stimuleren of delegeren. Het model komt van Paul Hersey en Ken Blanchard. Je kiest per taak, want dezelfde medewerker heeft bij elke taak een ander niveau. Innerspective (Wouter Plevier) past het toe vanuit Amplitief Leiderschap: je versterkt wat iemand al kan en je eigen kerntalent blijft de basis.
"We coachen veel." Ik hoor het regelmatig, en meestal met enige trots. Ja, dat zie ik ook. En precies daarom loopt het vast. De nieuwe medewerker krijgt vragen terwijl hij een antwoord nodig heeft. De ervaren collega krijgt een gesprekje terwijl hij ruimte wil. Iedereen krijgt dezelfde leider, op dezelfde manier. Situationeel leidinggeven is het antwoord op dat patroon, en bijna elke leidinggevende kent het model van Hersey en Blanchard van een training.
Toch zie ik sinds 1999 steeds hetzelfde. Bijna elke leidinggevende heeft een voorkeursstijl en zet die overal in, of het nu past of niet. Weten dat er vier stijlen van leidinggeven zijn is iets anders dan op dinsdagochtend om half negen de goede kiezen. Veel leidinggevenden krijgen het pas na drie tot tien jaar echt in de vingers, met veel vallen en opstaan.
Onder dat trage leren zit een vraag die zelden hardop wordt gesteld: als ik steeds van stijl wissel, ben ik dan nog wel mezelf? Daar gaat dit artikel over. Wil je de stijlen eerst naast elkaar zien, lees dan leiderschapsstijlen vergeleken. Hier gaat het over toepassen.
Misverstand 1: wie van stijl wisselt, wordt iemand anders
Leiders die ik begeleid, zeggen het in allerlei varianten. "Instrueren past niet bij mij." "Ik ben geen type om los te laten." Ze verwarren een stijl met een persoonlijkheid. Een stijl is gedrag dat je kiest voor een taak. Wie je bent, zit een laag dieper.
Een zeiler past zijn zeilen aan bij elke windrichting. Zijn koers staat vast, en hij wil aankomen. Zo werkt het bij leidinggeven ook: de koers blijft, de zeilstand wisselt.
Hoe belangrijk dat verschil is, zie je als het misgaat. Een nieuwe leidinggevende begint, en binnen twee weken weet het hele team hoe laat het is. Elk initiatief wordt gecheckt, elke fout onthouden, de mailtjes worden puntig. Wat je dan ziet, is de controleur: een masker dat iemand ooit leerde om zichzelf te beschermen. De instructeur uit situationeel leidinggeven geeft helderheid omdat de ander die nodig heeft. De controleur checkt omdat hij het zelf nodig heeft. Het gedrag lijkt op elkaar, de bron is totaal anders. En het effect ook. Amy Edmondson liet zien dat teams onder controlerende leiders minder fouten melden en lager scoren op psychologische veiligheid.
Daarom begint situationeel leidinggeven bij jezelf. De vraag voor elk gesprek is: wat vraagt dit moment van mij? Je oude reflex krijgt daarbij geen stem.
En je natuurlijke kracht blijft gewoon je basis. Ben je van nature verbindend, dan klinkt jouw instructie warm. Ben je analytisch, dan klinkt jouw coaching scherp. Dat is prima. Wie zijn kerntalenten kent, schakelt makkelijker, omdat hij weet waar hij op terugvalt.
Misverstand 2: je kiest een stijl per medewerker
"Die laat ik los, dat is een S4." Dat hoor ik vaak in trainingen. Het klinkt efficiënt. Alleen hoort het ontwikkelingsniveau van een medewerker bij een taak, en hij heeft er dus meerdere.
Stel: je ervaren accountmanager kan op klantgesprekken alles. Kennis, ervaring, zin. Daar delegeer je: deadline mee, en daarna niet meer op zitten. Volgende maand moet hij een nieuw systeem invoeren in zijn team. Daar is hij een beginner. Geef je hem ook daar alle ruimte, dan laat je hem zwemmen en noem je het vertrouwen.
De ontwikkeling loopt stap voor stap: van instrueren naar coachen, naar stimuleren, naar delegeren. In mijn reader over dit model staat een case uit een productiebedrijf. Een nieuwe medewerker zonder ervaring met de machines kreeg van zijn teamleider eerst precieze instructie, stap voor stap. Na een maand begreep hij de basis, en de teamleider schakelde naar coachen. Dezelfde leider, dezelfde medewerker, een andere stijl omdat de situatie veranderde.
Gaat het mis, dan ga je ook per stap terug. Van delegeren naar stimuleren, van stimuleren naar coachen. Die sprong maak je alleen als er acuut gevaar is of als een groot belang van het team of de organisatie op het spel staat. Wie bij de eerste fout alles terugpakt, leert zijn mensen vooral dat zelfstandigheid gevaarlijk is.
Misverstand 3: er is één goede stijl
Sommige leiders zweren bij coachen. Anderen bij trekken. Ik hoorde jarenlang bij de tweede groep. Ik dacht dat harder duwen, meer richting geven en overal bovenop zitten de manier was om beweging te maken. Het voelde sterk, tot ik merkte dat iedereen op mij bleef wachten. Mijn eigen patroon hield het systeem in stand. Pas toen ik mijn reflex om te trekken en over te nemen herkende, ontstond er ruimte. Gesprekken werden opener en teams namen meer eigenaarschap. Het verschil zat in hoe ik leidde: meer situationeel, afgestemd op wat het team op dat moment nodig had.
De coachende leider heeft hetzelfde probleem, alleen in een vriendelijker jasje. Iemand is nieuw, onzeker, of haalt structureel zijn resultaten niet. Dan heeft hij duidelijkheid nodig: richting, instructie, een helder kader. Een coachende vraag aan iemand die het antwoord nog niet kán weten, is frustratie. En veel leiders denken dat ze coachen terwijl ze instrueren met vraagtekens. "Zou je niet eerst de klant bellen?" is gewoon een opdracht.
Psycholoog Daniel Goleman onderzocht duizenden leidinggevenden wereldwijd. De leiders met de beste resultaten beheersten meerdere stijlen en schakelden daartussen, vaak binnen dezelfde week. Eén stijl voor iedereen is dus geen consequent leiderschap. Het is gemak. Van jou.
Situationeel leidinggeven in de praktijk: zo schakel je deze week
Pak een A4 en schrijf de initialen op van vijf mensen in je team. Zet bij ieder de belangrijkste taak van dit moment. Het gaat om de taak.
Stel per taak twee vragen. Kan hij het al, qua kennis en ervaring? En wil hij het, en durft hij het, qua motivatie en zelfvertrouwen? Daaruit volgt de stijl. Nieuw in de taak of structureel onder de maat: instrueren, met precies wat, hoe en wanneer. Onderweg en het begint te landen: coachen, met vragen, luisteren en samen naar een aanpak. Kan het wel maar twijfelt: stimuleren, dan ben je de wind in de rug. Kan het, wil het en ziet de ambitie: delegeren, met een einddatum en hooguit één tussenmoment. Hoe dat delegeren zonder grip te verliezen werkt, lees je in delegeren zonder loslaten.
Twijfel je over een niveau, leg het dan voor aan een collega-leider die alleen vragen stelt. Waaraan zie je dat zijn motivatie laag is? Wat heeft hij al eens zelfstandig goed gedaan? Vaak blijkt dan dat je iemand te laag inschat, omdat je over zijn karakter oordeelt. Kijk naar zijn gedrag bij deze ene taak.
Schrijf ernaast welke stijl je nu bij die taak gebruikt. Waar het verschil het grootst is, begin je. Voer dat ene gesprek deze week en let op je eerste zin. Die verraadt je automatische stand.
Herhaal dit A4 elk kwartaal. Niveaus verschuiven, en een stijl die in maart klopte, remt in juni. Dat ritme maakt je leiderschap amplitief: je versterkt wat iemand al kan en geeft precies zoveel steun als de taak vraagt. Meer over die basis lees je in wat is amplitie.
Wil je eerst weten wat jouw voorkeursstijl is en welke stijl je bijna nooit inzet? Doe de gratis scan Situationeel leidinggeven. Dan weet je bij welke medewerker je het eerst kunt winnen.
Eerst richting, dan stijl
Bij Pegamento kwam situationeel leidinggeven pas aan de beurt nadat de strategie en de actie-agenda er stonden. Toen leerden de teamleiders hun leiderschapsstijl aanpassen aan wat iemand op dat moment nodig had, met coachend leiderschap ernaast zodat mensen zelf gingen denken. In vier maanden ging het van een passieve cultuur naar een kernteam dat zelfstandig bewoog. Die volgorde doet ertoe. Een leider die prachtig schakelt zonder koers, zeilt goed naar nergens. De hele case lees je op de pagina over inspirerend en amplitief leiderschap.
Je hoeft dus geen ander mens te worden voor situationeel leiderschap. Je moet alleen eerlijk durven kijken naar de stijl waar je op terugvalt als je niet oplet.
Welke stijl pas jij het vaakst toe, en durf je eerlijk te zijn over waarom?
Veelgestelde vragen over situationeel leidinggeven
Wat is situationeel leidinggeven?
Situationeel leidinggeven betekent dat je je stijl afstemt op wat iemand bij een bepaalde taak nodig heeft: instrueren, coachen, stimuleren of delegeren. Het model komt van Paul Hersey en Ken Blanchard. Je kiest steeds opnieuw, omdat dezelfde medewerker bij de ene taak beginner is en bij de andere expert.
Hoe kies je de juiste stijl?
Stel per taak twee vragen. Kan iemand het al, qua kennis en ervaring? En wil en durft hij het zelf, qua motivatie en zelfvertrouwen? Hoe meer van allebei, hoe minder je stuurt: van instrueren via coachen en stimuleren naar delegeren.
Word je geen kameleon als je steeds van stijl wisselt?
Nee. Je wisselt alleen van gedrag. Je waarden, je koers en je kerntalent blijven hetzelfde, en juist die maken dat jouw instructie of jouw coaching herkenbaar van jou is. Een zeiler verandert zijn zeilstand bij elke wind, zijn koers blijft staan.
Wat is het verschil tussen situationeel leidinggeven en coachend leiderschap?
Coachend leiderschap is één van de vier stijlen binnen situationeel leidinggeven. Het werkt voor iemand die onderweg is en de basis begint te snappen. Iemand die nieuw is of structureel onder de maat presteert, heeft eerst instructie nodig. Een coachende vraag voelt voor hem als een examen.
Waar begin je met situationeel leidinggeven?
Schrijf de initialen van vijf teamleden op een A4, met bij ieder de belangrijkste taak van nu. Bepaal per taak welke stijl nodig is en welke je nu gebruikt. Begin bij het grootste verschil, voer dat gesprek deze week en herhaal het A4 elk kwartaal.
Verder lezen
- Inspirerend en amplitief leiderschap
- Leiderschapsstijlen vergeleken: welke past bij jou en wanneer?
- Delegeren zonder loslaten: het misverstand dat leiders vastzet
- Coachend leiderschap: hoe je mensen laat denken in plaats van vragen
Welke stijl gebruik jij het vaakst?
De gratis scan Situationeel leidinggeven laat zien welke stijl je van nature inzet en welke je bijna nooit gebruikt. Zo weet je bij welke medewerker en welke taak je het eerst kunt winnen.

